Në diskursin bashkëkohor mbi arsimin, të drejtat e fëmijëve janë vendosur me të drejtë në qendër të vëmendjes institucionale dhe ligjore.
Megjithatë, përtej këtij konsensusi normativ, po shfaqet një paradoks i rrezikshëm sociologjik: ndërsa të drejtat e nxënësve zgjerohen dhe formalizohen, statusi i mësuesit po përjeton një erozion të vazhdueshëm profesional, ekonomik dhe simbolik. Ky disproporcion nuk është thjesht një problem administrativ, por një simptomë e thellë e mënyrës se si shoqëria e sotme e koncepton autoritetin, dijen dhe edukimin.
Mësuesi, tradicionalisht, ka qenë bartës i kapitalit kulturor dhe moral të shoqërisë. Në termat e Pierre Bourdieu, ai përfaqësonte figurën që transmetonte jo vetëm dije, por edhe norma, vlera dhe habitus-in shoqëror. Sot, kjo figurë po zhvishet gradualisht nga autoriteti simbolik, duke u kthyer gjithnjë e më shumë në një funksionar të pambrojtur brenda një sistemi që i kërkon llogari, por nuk i ofron garanci.
Një nga kontradiktat më të forta qëndron në raportin mes të drejtave dhe përgjegjësive.
Nxënësit edukohen për të drejtat e tyre – një arritje e padiskutueshme e shoqërive demokratike – por kjo edukatë shpesh shkëputet nga ndërtimi i përgjegjësisë sociale dhe respektit ndaj figurës së mësuesit. Si rezultat, krijohet një marrëdhënie asimetrike, ku mësuesi mbetet përgjegjës për gjithçka që ndodh në klasë, por i pafuqishëm përballë shkeljeve ndaj tij. Kjo gjendje prodhon jo vetëm frustrim individual, por edhe një klimë pasigurie institucionale.
Problemi thellohet më tej nga mënyra se si funksionon hierarkia brenda sistemit arsimor. Shpesh, mësues profesionistë drejtohen nga struktura drejtuese të emëruara ose të zgjedhura mbi baza formale, por jo meritokratike.
Këta drejtues, në vend që të jenë mbështetje profesionale, shndërrohen në instrumente kontrolli, duke imponuar politika formale kundër fenomeneve si bullizmi, pa adresuar shkaqet strukturore që e prodhojnë atë. Kështu, përgjegjësia individualizohet te mësuesi, ndërsa sistemi mbetet i paprekur.
Një dimension tjetër i rëndësishëm është pasiguria ekonomike dhe profesionale. Emigrimi masiv i familjeve ka çuar në bashkimin e klasave dhe reduktimin e vendeve të punës për mësuesit, pa mekanizma mbrojtës tranzitorë nga shteti. Mësuesi, në këtë rast, trajtohet si variabël fleksibël e sistemit, jo si investim afatgjatë. Kjo pasiguri shoqërohet me paga të ulëta krahasuar me vendet e rajonit dhe me mospërmbushjen e detyrimeve ligjore, si shpërblimet e fundvitit, duke minuar më tej dinjitetin profesional.
Në këtë kontekst, edhe roli i sindikatave del problematik. Struktura që teorikisht duhet të mbrojë interesat e mësuesve shpesh perceptohet si e heshtur ose e kapur institucionalisht, duke krijuar një ndjenjë braktisjeje kolektive. Kjo mungesë përfaqësimi e bën mësuesin jo vetëm të pambrojtur, por edhe të izoluar socialisht.
Nga një këndvështrim më i gjerë sociologjik, ky fenomen reflekton një krizë të autoritetit në shoqëritë moderne. Siç do të thoshte Max Weber, autoriteti racional-ligjor po mbizotëron, por pa u shoqëruar me legjitimitet moral. Ligji mbron të drejtat e fëmijëve, por nuk arrin të ndërtojë një ekuilibër të drejtë mes aktorëve të procesit arsimor. Në mungesë të këtij ekuilibri, shkolla rrezikon të humbasë funksionin e saj formues dhe të shndërrohet në një hapësirë formale të certifikimit, jo të edukimit.
Në përfundim, mbrojtja e të drejtave të fëmijëve nuk mund dhe nuk duhet të ndërtohet mbi dobësimin e figurës së mësuesit. Një shoqëri që e nënvlerëson mësuesin po minon themelet e saj kulturore dhe morale. Edukimi për të drejta ka kuptim vetëm kur shoqërohet me respekt për ata që i transmetojnë këto vlera. Përndryshe, rrezikojmë të formojmë individë të vetëdijshëm për të drejtat e tyre, por indiferentë ndaj përgjegjësive kolektive.
Si mund të ndërtohet një shoqëri e drejtë, kur mësuesi – prodhuesi i kapitalit kulturor – trajtohet si kosto dhe jo si vlerë?
Sepse një shoqëri që dobëson mësuesin, në fakt po dobëson vetveten.
Sepse, në fund, mësuesi nuk është thjesht një punonjës i arsimit; ai është pasqyra e asaj shoqërie që pretendon të edukojë të ardhmen.
