Fenomeni i drogave në ambientet shkollore përbën një fenomen kompleks dhe multidimensional, i cili duhet kuptuar në kuadër të ndërveprimit midis faktorëve individualë, familjarë dhe shoqërorë.
Sipas Émile Durkheim, dobësimi i normave dhe vlerave shoqërore (anomia) krijon kushte për devijim social, duke e bërë përdorimin e substancave psikoaktive një formë reagimi ndaj mungesës së orientimit dhe kontrollit social. Në këtë kontekst, shkolla si institucion socializues pasqyron krizat strukturore të shoqërisë dhe familjes.
Nga perspektiva e zhvillimit psikologjik, Erik Erikson e përkufizon adoleshencën si fazën e konfliktit identitet kundrejt konfuzionit të rolit, ku individi është veçanërisht i ndjeshëm ndaj ndikimit të grupit dhe kërkesës për pranim social. Në mungesë të mbështetjes emocionale dhe vetëvlerësimit të qëndrueshëm, adoleshenti mund të orientohet drejt sjelljeve rrezikuese, përfshirë përdorimin e drogës, si formë e eksplorimit ose arratisjes psikologjike.
Teoria e të mësuarit social e Albert Bandura-s thekson se sjelljet devijuese mësohen përmes vëzhgimit dhe imitimit të modeleve dominuese në mjedisin shoqëror. Normalizimi i përdorimit të drogës brenda grupeve të bashkëmoshatarëve ose në komunitet rrit probabilitetin e adoptimit të kësaj sjelljeje nga adoleshentët.
Ndërkohë, teoria ekologjike e zhvillimit e Urie Bronfenbrenner e shpjegon fenomenin si rezultat të ndërveprimit ndërmjet sistemeve të ndryshme (familja, shkolla, bashkëmoshatarët, kultura), ku disfunksionet në një nivel ndikojnë drejtpërdrejt në zhvillimin e individit.
Nga aspekti psikologjik klinik, përdorimi i drogës tek adoleshentët interpretohet shpesh si një strategji maladaptive e përballimit (coping) ndaj ankthit, stresit, traumës ose frustrimit social. Pasojat janë të shumta: dëmtime të shëndetit mendor dhe fizik, rënie e funksionimit kognitiv dhe akademik, si dhe prishje e marrëdhënieve sociale, duke rritur rrezikun e përjashtimit dhe marginalizimit social.
Në këtë kuadër, parandalimi dhe ndërhyrja kërkojnë një qasje ndërdisiplinore, të mbështetur në teoritë sociologjike dhe psikologjike, që synon forcimin e kapitalit social dhe emocional, rritjen e aftësive përballuese dhe rivendosjen e rolit edukues të familjes dhe shkollës.
Vetëm përmes një angazhimi të koordinuar institucional dhe komunitar mund të reduktohet ndikimi i këtij fenomeni në zhvillimin e shëndetshëm të adoleshentëve dhe në stabilitetin shoqëror.
