Vitet e nëntëdhjeta përfaqësojnë një periudhë të veçantë në historinë politike, shoqërore dhe arsimore të Kosovës.
Në kushtet e represionit institucional dhe të përjashtimit sistematik të shqiptarëve nga jeta publike, shkolla shqipe tejkaloi funksionin e saj tradicional si institucion edukativo-arsimor dhe u shndërrua në një mekanizëm të rëndësishëm të rezistencës shoqërore, të ruajtjes së identitetit kombëtar dhe të konsolidimit të solidaritetit kolektiv. Në këtë kuptim, arsimi në gjuhën shqipe nuk ishte vetëm proces i transmetimit të njohurive, por edhe një formë e organizimit shoqëror dhe e mbrojtjes së vlerave themelore të komunitetit shqiptar në Kosovë.
Nga perspektiva sociologjike, shkolla e viteve ’90 mund të kuptohet si një institucion që luajti rol kyç në ruajtjen e kohezionit social. Në rrethana kur strukturat zyrtare shtetërore synonin margjinalizimin e shqiptarëve dhe dobësimin e identitetit të tyre kolektiv, shkolla u bë hapësira ku riprodhoheshin normat, vlerat dhe simbolet kulturore që garantonin vazhdimësinë e komunitetit. Ajo shërbeu si një urë lidhëse ndërmjet brezave, duke mundësuar transmetimin e gjuhës, historisë, kulturës dhe kujtesës kolektive.
Pas largimit të nxënësve dhe mësimdhënësve shqiptarë nga objektet shkollore, procesi mësimor vazhdoi në shtëpi private, bodrume, garazhe dhe ambiente të improvizuara. Kjo formë e organizimit nuk ishte vetëm një zgjidhje praktike për vazhdimin e arsimit, por edhe një shprehje e fuqishme e solidaritetit shoqëror. Familjet, mësimdhënësit, nxënësit dhe komuniteti lokal krijuan një rrjet bashkëpunimi që dëshmoi nivel të lartë të kapitalit social, të besimit reciprok dhe të përgjegjësisë kolektive. Në sociologji, ky fenomen konsiderohet si një shembull i mobilizimit të komunitetit për mbrojtjen e një vlere të përbashkët, në këtë rast të drejtës për arsim dhe identitet kulturor.
Roli i mësimdhënësve në këtë periudhë tejkaloi kufijtë e profesionit të tyre. Ata vepruan si bartës të dijes, por edhe si agjentë të socializimit, të cilët formësuan qëndrime, bindje dhe orientime qytetare te brezat e rinj. Përmes punës së tyre, ata kultivuan ndjenjën e përgjegjësisë shoqërore, respektin për dijen, vetëdijen kombëtare dhe besimin në të ardhmen. Në këtë mënyrë, shkolla kontribuoi në formimin e kapitalit njerëzor dhe kulturor, i cili më vonë do të luante rol vendimtar në proceset e shtetndërtimit dhe demokratizimit të Kosovës.
Një aspekt tjetër me rëndësi sociologjike është fakti se shkolla shqipe e viteve ’90 krijoi dhe forcoi identitetin kolektiv të shqiptarëve të Kosovës. Në kushtet e pasigurisë politike dhe të përjashtimit institucional, arsimi u bë një nga instrumentet kryesore për ruajtjen e vetëdijes kombëtare. Përmes gjuhës, historisë dhe kulturës kombëtare, nxënësit zhvillonin ndjenjën e përkatësisë ndaj një komuniteti më të gjerë, duke forcuar lidhjet sociale dhe morale që mbanin të bashkuar shoqërinë shqiptare.
Në planin e shtetformimit, shkolla shqipe përfaqësonte një nga shtyllat kryesore të organizimit paralel të shoqërisë shqiptare në Kosovë. Ajo dëshmoi aftësinë e komunitetit për të krijuar institucione funksionale edhe në mungesë të mbështetjes shtetërore. Kjo përvojë e vetorganizimit qytetar ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin e kulturës institucionale dhe në ndërtimin e kapaciteteve shoqërore që do të shërbenin si bazë për krijimin e institucioneve të Republikës së Kosovës pas luftës.
Prandaj, shkolla shqipe e viteve ’90 -99 duhet të vlerësohet jo vetëm si histori e mbijetesës së arsimit në kushte të jashtëzakonshme, por edhe si një fenomen i rëndësishëm sociologjik. Ajo ishte hapësirë e prodhimit të solidaritetit, e ruajtjes së identitetit kolektiv, e formimit të kapitalit social dhe kulturor, si dhe e ndërtimit të themeleve mbi të cilat u ngrit shteti i Kosovës. Në këtë kuptim, shkolla shqipe e asaj periudhe mbetet një nga shembujt më domethënës të fuqisë transformuese të arsimit në shoqëri dhe një dëshmi se dija, organizimi kolektiv dhe vetëdija kombëtare mund të bëhen faktorë vendimtarë në proceset historike të lirisë dhe shtetformimit.
