Arsimi përbën një nga institucionet themelore të shoqërisë, me funksion të dyfishtë: transmetimin e dijes dhe riprodhimin/transformimin e strukturave sociale.
Në këtë kuptim, shkolla nuk është thjesht hapësirë pedagogjike, por edhe mekanizëm socializimi, ku ndërtohen norma, vlera dhe modele të marrëdhënieve me autoritetin. Brenda këtij konteksti, servilizmi paraqitet si një dukuri devijante që cenon integritetin profesional, meritokracinë dhe funksionin emancipues të arsimit.
Nga perspektiva e sociologjisë së organizatave, servilizmi mund të kuptohet si produkt i strukturave hierarkike të centralizuara, ku raportet e pushtetit janë të pabarabarta dhe ku shpërblimi institucional nuk lidhet domosdoshmërisht me performancën, por me lojalitetin ndaj autoritetit. Në kushte të tilla, krijohet një kulturë organizative që favorizon konformizmin dhe nënshtrimin, duke margjinalizuar zërat kritikë dhe autonominë profesionale të mësimdhënësve.
Në vend të një sistemi të bazuar në meritokraci – ku vlerësohen kompetenca, profesionalizmi dhe kontributi real – konsolidohet një logjikë klienteliste, në të cilën kapitali social (njohjet, lidhjet, afërsia me pushtetin) mbizotëron mbi kapitalin profesional. Kjo gjendje jo vetëm që deformon mekanizmat e vlerësimit dhe avancimit, por prodhon pabarazi simbolike brenda institucionit, duke minuar besimin, kohezionin kolegjial dhe etikën profesionale.
Sipas teorive të riprodhimit social, shkolla luan rol kyç në transmetimin e strukturave të pushtetit dhe normave shoqërore. Nëse brenda saj normalizohet servilizmi si strategji mbijetese apo avancimi, atëherë nxënësit ekspozohen ndaj një modeli të deformuar të suksesit social. Mesazhi implicit që përcillet është se adaptimi oportunist dhe nënshtrimi ndaj autoritetit janë më efikasë se integriteti dhe kompetenca. Kësisoj, shkolla rrezikon të riprodhojë kulturë nënshtrimi në vend të kulturës së autonomisë dhe qytetarisë aktive.
Për më tepër, servilizmi dobëson dimensionin etik të profesionit të mësimdhënësit. Autoriteti pedagogjik nuk buron vetëm nga pozita formale, por nga legjitimiteti moral dhe profesional. Një mësimdhënës që heq dorë nga qëndrimi kritik përballë padrejtësive institucionale, cenon këtë legjitimitet dhe relativizon rolin e tij si model i drejtësisë dhe racionalitetit për nxënësit. Në këtë mënyrë, dëmtohet vetë funksioni normativ i shkollës si hapësirë e formimit të qytetarëve të lirë dhe të përgjegjshëm.
Në një shoqëri demokratike, arsimi duhet të mbështetet mbi parimet e transparencës, llogaridhënies dhe autonomisë profesionale. Forcimi i kulturës së meritokracisë dhe mbrojtja e dinjitetit profesional të mësimdhënësve janë kushte të domosdoshme për ruajtjen e cilësisë dhe integritetit institucional. Refuzimi i servilizmit nuk është thjesht akt individual moral, por qëndrim me implikime strukturore, që kontribuon në konsolidimin e një sistemi arsimor të drejtë dhe funksional.
Në përfundim, servilizmi në shkolla nuk duhet parë si devijim individual i izoluar, por si simptomë e një kulture organizative dhe strukture pushteti që kërkon reformim. Vetëm përmes fuqizimit të autonomisë profesionale, promovimit të meritës dhe kultivimit të etikës institucionale, shkolla mund të realizojë misionin e saj emancipues dhe të kontribuojë në ndërtimin e një shoqërie më të drejtë e demokratike.
