(Ese me këndvështrim sociologjik)
Vitet ’90 përbëjnë një periudhë kyçe në historinë shoqërore dhe arsimore të Kosovës. Pas vendosjes së masave represive nga regjimi serb, arsimi në gjuhën shqipe u shkatërrua në mënyrë të qëllimshme: nxënësit dhe studentët shqiptarë u përjashtuan nga institucionet publike, ndërsa universiteti u nxor jashtë funksionimit normal. Ky proces përfaqësonte atë që sociologjia e quan dhunë strukturore (Galtung), ku pushteti përdor institucionet për të prodhuar pabarazi dhe përjashtim shoqëror. Në këtë kontekst, arsimi u shndërrua në një nga format më të rëndësishme të rezistencës paqësore.
Si reagim ndaj këtij përjashtimi sistematik, shoqëria kosovare organizoi një sistem paralel të arsimit që funksionoi për gati një dekadë. Ky organizim u mbështet në solidaritetin shoqëror dhe vetëorganizimin komunitar.
Sipas Émile Durkheim-it, arsimi është një mekanizëm themelor për ruajtjen e kohezionit shoqëror, sepse përmes tij transmetohen vlerat dhe normat e përbashkëta. Pikërisht këtë funksion e mori përsipër arsimi paralel në Kosovë, duke ruajtur vazhdimësinë shoqërore në kushte të fragmentimit institucional.
Në qendër të këtij sistemi qëndronin mësuesit, arsimtarët dhe profesorët, roli i të cilëve ishte vendimtar. Ata vepruan në kushte jashtëzakonisht të vështira: pa siguri ekonomike, me paga simbolike dhe nën presion të vazhdueshëm politik. Megjithatë, ata vazhduan procesin mësimor me përkushtim të lartë profesional.
Sipas Max Weber-it, veprimi shoqëror merr kuptim kur udhëhiqet nga vlera morale dhe jo vetëm nga interesi material. Angazhimi i mësuesve në vitet ’90 ishte pikërisht një veprim i orientuar nga vlerat, ku arsimi shihej si detyrim etik dhe shoqëror.
Nga perspektiva e Pierre Bourdieu-së, arsimi përfaqëson një formë të kapitalit kulturor, i cili luan rol vendimtar në ruajtjen e pozitës dhe identitetit shoqëror. Në kushtet e shtypjes, mësuesit kosovarë kontribuuan në ruajtjen dhe transmetimin e këtij kapitali kulturor, duke mbrojtur gjuhën, dijen dhe vetëdijen kolektive shqiptare. Shkolla paralel nuk ishte vetëm hapësirë mësimi, por edhe mjet për ruajtjen e dinjitetit njerëzor dhe identitetit shoqëror.
Në këtë kuptim, mësuesit e viteve ’90 mund të konsiderohen si agjentë të rezistencës kulturore, të cilët, përmes dijes, kundërshtuan përpjekjet për asimilim dhe përjashtim. Siç thekson Paulo Freire, arsimi mund të jetë ose mjet i shtypjes, ose mjet i çlirimit. Në rastin e Kosovës, arsimi paralel u shndërrua në një mjet çlirimi simbolik dhe shoqëror.
Në këtë proces, roli i mësuesve ishte vendimtar. Ata nuk ishin vetëm transmetues të dijes, por bartës të shpresës dhe stabilitetit shoqëror. Në kushte të rënda ekonomike, pa paga të rregullta dhe nën kërcënime të vazhdueshme, mësuesit vazhduan punën e tyre me përkushtim të jashtëzakonshëm. Shpërblimi i tyre ishte simbolik, por angazhimi i tyre ishte i pakufishëm. Kjo tregon se arsimi, në atë kohë, ishte më shumë mision sesa profesion.
Nga këndvështrimi sociologjik, mësuesit e viteve ’90 mund të konsiderohen si agjentë të rezistencës kulturore. Përmes mësimit, ata ruajtën gjuhën, identitetin dhe vetëdijen kolektive të shoqërisë shqiptare në Kosovë. Në një shoqëri të përjashtuar nga sistemi formal, shkolla paralel u bë hapësirë e ruajtjes së dinjitetit njerëzor dhe e ndërtimit të së ardhmes.
Sot, kur Kosova është shtet i lirë dhe përpiqet të ndërtojë institucione të qëndrueshme, kjo periudhë nuk duhet parë vetëm si një kujtim i dhimbshëm. Ajo duhet të shërbejë si mësim për rolin që arsimi dhe mësuesit kanë në ruajtjen e kohezionit shoqëror. Sakrifica e tyre dëshmon se pa dije nuk ka liri të qëndrueshme dhe pa arsim nuk ka shoqëri të fortë.
Në përfundim, mësuesit e viteve të errëta të Kosovës nuk ishin thjesht figura profesionale, por shtylla morale të shoqërisë. Kontributi i tyre përbën një trashëgimi të çmuar që duhet kujtuar dhe respektuar gjithmonë, sepse mbi sakrificën e tyre u ndërtuan themelet e Kosovës së sotme.
Pa këtë përkushtim, themelet kulturore dhe shoqërore të Kosovës së sotme do të kishin qenë shumë më të brishta.
