Roli i drejtorit të shkollës në cilësinë e arsimit në Kosovë: një qasje sociologjike
Në Kosovë, debati mbi cilësinë e arsimit shpesh fokusohet në kurrikulë, tekste shkollore dhe infrastrukturë, ndërsa një faktor kyç – lidershipi shkollor – mbetet i nënvlerësuar.
Sociologjia e arsimit e koncepton shkollën si organizatë sociale, ku drejtori përfaqëson aktorin qendror që ndërmjetëson politikat arsimore, kulturën institucionale dhe praktikën pedagogjike (Bidwell, 1965). Ky punim argumenton se drejtori i shkollës është një faktor strukturor vendimtar për cilësinë e arsimit në Kosovë.
Bourdieu (1986) thekson se kapitali social dhe simbolik është thelbësor për funksionimin e institucioneve arsimore. Në kontekstin shkollor, drejtori krijon ose shkatërron këtë kapital përmes mënyrës së udhëheqjes. Coleman (1988) argumenton se kapitali social lehtëson veprimin kolektiv dhe rrit efektivitetin e burimeve ekzistuese, gjë që është veçanërisht e rëndësishme në sistemet me burime të kufizuara, siç është arsimi parauniversitar në Kosovë.
Teoria e lidershipit transformues (Leithwood et al., 1999; Fullan, 2001) sugjeron se drejtuesit efektivë ndërtojnë vizion, motivojnë stafin dhe krijojnë kulturë organizative pozitive, duke ndikuar drejtpërdrejt në klimën shkollore dhe rezultatet e nxënësve.
Sistemi arsimor në Kosovë karakterizohet nga centralizim normativ, por decentralizim i pjesshëm administrativ, ku komunat kanë rol të rëndësishëm në emërimin dhe mbikëqyrjen e drejtorëve të shkollave. Në praktikë, procesi i emërimit shpesh ndikohet nga faktorë politikë, duke dobësuar profesionalizmin dhe autonominë e lidershipit shkollor.
Një rast ilustrues nga një shkollë rurale në Kosovë tregon se, në mungesë të ndryshimeve në staf, nxënës, buxhet apo infrastrukturë, ndërrimi i drejtorit çoi në ndryshime të thella në cilësinë e funksionimit institucional. Një periudhë e udhëheqjes efektive u karakterizua nga mjedis i mirëmbajtur, motivim i lartë dhe identitet institucional pozitiv. Pas ndërrimit të lidershipit, u vërejt rënie e klimës shkollore, dobësim i normave institucionale dhe pakënaqësi e përgjithshme.
Ky ndryshim mund të shpjegohet sociologjikisht përmes humbjes së kapitalit social dhe simbolik, si dhe mungesës së lidershipit transformues.
Në kontekstin e Kosovës, drejtori i shkollës vepron si ndërmjetës midis MASHTI-t, komunës dhe komunitetit lokal. Ai/ajo nuk është vetëm zbatues i rregulloreve, por edhe ndërtues i kulturës shkollore dhe menaxher i marrëdhënieve sociale. Sipas teorisë së strukturimit (Giddens, 1984), drejtori përkthen strukturat formale në praktika të përditshme që ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e arsimit.
Për shkak të kufizimeve sistemike, një drejtori i aftë mund të kompensojë mungesën e burimeve përmes organizimit, motivimit dhe përdorimit racional të mjeteve ekzistuese, ndërsa një lidership i dobët mund të neutralizojë edhe investimet më të mëdha.
Edhe pse cilësia e arsimit në Kosovë ndikohet nga shumë faktorë, kjo analizë tregon se drejtori i shkollës përbën një faktor strukturor kyç dhe relativisht të neglizhuar.
Investimi në përzgjedhjen, fuqizimin dhe vlerësimin e drejtorëve është një ndërhyrje me kosto të ulët, por me ndikim të lartë në përmirësimin e qëndrueshëm të cilësisë së arsimit në Kosovë.
