Mësimdhënësit e sistemit paralel në Kosovë: Nga rezistenca arsimore drejt sfidave të njohjes institucionale
Periudha e viteve 1990 në Kosovë përfaqëson një ndër fazat më të rëndësishme të rezistencës civile, ku arsimi në gjuhën shqipe u shndërrua në një mekanizëm themelor të ruajtjes së identitetit kombëtar dhe të vazhdimësisë institucionale. Brenda këtij konteksti, mësimdhënësit e sistemit paralel luajtën një rol të pazëvendësueshëm në sigurimin e procesit arsimor, pavarësisht mungesës së kushteve elementare të punës, pasigurisë financiare dhe rrezikut të vazhdueshëm personal.
Veprimtaria e tyre nuk përfaqësonte vetëm një angazhim profesional, por edhe një formë të rezistencës paqësore ndaj politikave diskriminuese të kohës. Organizimi i mësimit në shtëpi private dhe në ambiente të improvizuara dëshmon përkushtimin e tyre ndaj ruajtjes së të drejtës themelore për arsimim dhe vazhdimësisë së institucioneve arsimore në gjuhën shqipe. Në këtë kuptim, kontributi i tyre duhet të vlerësohet si pjesë integrale e historisë së ndërtimit të shtetit dhe shoqërisë në Kosovë.
Megjithatë, periudha pas luftës ka nxjerrë në pah një mospërputhje ndërmjet njohjes simbolike të këtij kontributi dhe trajtimit konkret institucional të kësaj kategorie. Një numër i konsiderueshëm i mësimdhënësve të sistemit paralel vazhdojnë të përballen me vështirësi në procesin e njohjes së të drejtave të tyre, kryesisht për shkak të procedurave administrative dhe kërkesave për dokumentacion që, në shumë raste, është vështirë të sigurohet për shkak të rrethanave historike në të cilat është zhvilluar puna e tyre.
Kjo situatë ngre çështje të rëndësishme në raport me drejtësinë tranzicionale, përgjegjësinë institucionale dhe politikat publike të kujtesës. Njohja e kontributit historik nuk duhet të mbetet vetëm në nivel deklarativ, por duhet të shoqërohet me mekanizma ligjorë dhe administrativë që garantojnë trajtim të drejtë dhe të barabartë për individët që kanë kontribuar në rrethana të jashtëzakonshme.
Për më tepër, mungesa e një zgjidhjeje të qëndrueshme institucionale rrezikon të dobësojë kulturën e kujtesës kolektive dhe të krijojë një hendek ndërmjet narrativës historike dhe praktikës së institucioneve publike. Shoqëritë demokratike ndërtojnë besueshmërinë e tyre jo vetëm mbi kujtesën e sakrificës, por edhe mbi aftësinë për ta përkthyer atë në politika konkrete të drejtësisë dhe mirënjohjes.
Në këtë aspekt, adresimi i statusit të mësimdhënësve të sistemit paralel nuk duhet të konsiderohet si një akt privilegjimi, por si përmbushje e një detyrimi institucional dhe moral. Hartimi i mekanizmave të posaçëm për verifikimin e kontributit të tyre, plotësimi i boshllëqeve ligjore dhe sigurimi i trajtimit të barabartë përbëjnë hapa të domosdoshëm drejt konsolidimit të shtetit të së drejtës dhe respektimit të parimeve të drejtësisë sociale.
Në përfundim, njohja e plotë e kontributit të mësimdhënësve të sistemit paralel përbën jo vetëm një detyrim ndaj një kategorie profesionale, por edhe një tregues të pjekurisë institucionale të shtetit. Respektimi i atyre që ruajtën arsimin në periudhat më të vështira përfaqëson një element thelbësor të ruajtjes së kujtesës historike, forcimit të besimit qytetar dhe ndërtimit të një sistemi institucional të bazuar në drejtësi dhe përgjegjësi.
