(Në dritën e teorive sociologjike)
Kriza e arsimit në Kosovë nuk është fenomen i izoluar pedagogjik, por shprehje e një krize strukturore shoqërore, e cila mund të analizohet përmes disa qasjeve themelore të sociologjisë. Arsimi, si institucion kyç i socializimit dhe riprodhimit shoqëror, reflekton drejtpërdrejt gjendjen e marrëdhënieve të pushtetit, vlerave dhe normave në shoqëri.
Sipas Émile Durkheim, arsimi ka funksionin e transmetimit të normave dhe kohezionit shoqëror. Rënia e autoritetit të mësimdhënësit, mungesa e mbrojtjes institucionale dhe paqartësia e rregullave krijojnë gjendje anomie, ku normat humbin fuqinë e tyre rregulluese. Në këtë kontekst, nxënësit, prindërit dhe institucionet veprojnë pa orientim të përbashkët, duke e lënë mësuesin të ekspozuar dhe sistemin arsimor të fragmentuar.
Pierre Bourdieu e sheh shkollën si mekanizëm të riprodhimit të kapitalit kulturor dhe social.
Në Kosovë, kur cilësia bie dhe shkolla humb autoritetin, ajo dështon në funksionin emancipues dhe thellon pabarazitë. Nxënësit me mbështetje familjare dhe kapital kulturor përparojnë, ndërsa të tjerët mbeten pas, duke e shndërruar arsimin nga instrument barazie në instrument përjashtimi social.
Nga perspektiva e Michel Foucault, pushteti në institucione funksionon përmes disiplinës dhe legjitimitetit. Dobësimi i autoritetit pedagogjik dhe ndërhyrjet e pakontrolluara ligjore e prishin këtë ekuilibër. Shkolla humb funksionin rregullues, ndërsa mësimdhënësi shndërrohet nga figurë autoritative në subjekt të mbikëqyrur dhe të ndëshkueshëm, pa mjete reale për të ushtruar rolin e tij edukativ.
Nga këndvështrimi i teorisë së konfliktit (Marx, Dahrendorf), arsimi në Kosovë shfaqet si arenë përplasjeje ndërmjet interesave politike, sindikale dhe institucionale.
Diskursi i MAShT-it, veprimet e SBASHK-ut dhe presioni prindëror prodhojnë tensione që e zhvendosin fokusin nga cilësia drejt luftës për pushtet dhe përfitime. Në këtë proces, nxënësi dhe mësimdhënësi mbeten palët më të dëmtuara.
Sipas teorive të modernitetit (Giddens, Bauman), shoqëritë bashkëkohore përballen me fragmentim të autoritetit dhe varësi nga teknologjia. Përdorimi i pakontrolluar i telefonave të mençur krijon varësi digjitale dhe shpërqendrim kronik, duke e bërë shkollën tradicionale të duket e vjetruar. Pa integrim pedagogjik të teknologjisë, ajo shndërrohet në faktor destabilizues.
Në dritën e këtyre teorive, arsimi në Kosovë po lëviz drejt një krize legjitimiteti institucional. Humbja e autoritetit të mësimdhënësit, fragmentimi i përgjegjësive dhe mungesa e një vizioni shoqëror të përbashkët po e zbrazin shkollën nga roli i saj formues. Rikthimi i vlerës së arsimit kërkon rivendosjen e autoritetit pedagogjik, mbështetje strukturore për mësimdhënësit dhe politika arsimore të bazuara në realitet social, jo vetëm në diskurs formal.
Nëse arsimi vazhdon të trajtohet si fushë eksperimentesh politike dhe jo si prioritet shoqëror, atëherë kriza aktuale vetëm do të thellohet. Shoqëria kosovare po i humb gradualisht mekanizmat që i japin shkollës autoritet, kuptim dhe dinjitet. Mësimdhënësi, i pambrojtur institucionalisht dhe i nëpërkëmbur publikisht, nuk mund të përmbushë rolin e tij formues, ndërsa nxënësi rritet në një sistem pa orientim të qartë vleror.
Përgjegjësia nuk është individuale, por kolektive. Pa një vizion të qartë arsimor, të mbështetur në realitetin social dhe në respekt për profesionin e mësuesit, arsimi rrezikon të shndërrohet në një institucion formal, por të zbrazët në përmbajtje. Rikthimi i vlerës së shkollës nuk është nostalgji për të kaluarën, por domosdoshmëri për të ardhmen shoqërore të Kosovës. Nëse dështojmë ta mbrojmë arsimin sot, po dështojmë të ndërtojmë shoqërinë e nesërme.
